اصلاح نگرش‌ها، کلید بازسازی ارتباط جامعه با دین است

به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه در مشهد، حجت‌الاسلام والمسلمین پناهیان در نشست هم‌اندیشی فعالان رسانه و فضای مجازی «جشنواره سلمان» که در اردوگاه امام رضا(علیه‌السلام) مشهد برگزار شد، بر ضرورت بازنگری جدی در شیوه‌های تبلیغ دین، تأکید کرد.

وی با بیان اینکه مشکل اصلی جامعه، ناآگاهی و فقدان جهاد واقعی در عرصه تبیین است، تصریح کرد: این مسئله نه ناشی از قدرت دشمن است و نه به دلیل فعالیت‌های گسترده او در فضای مجازی؛ بلکه ریشه در جای دیگری دارد. دشمنان ما، برخلاف تصور رایج، بسیار ضعیف‌تر از آن هستند که گمان می‌شود.

این استاد حوزه علمیه با اشاره به سال‌ها حضور و رصد مستمر در شوراها و نهادهای مرتبط با بررسی فعالیت‌های رسانه‌ای دشمن، خاطرنشان کرد: سال‌هاست به‌صورت جدی این فضا را دنبال می‌کنم و به این نتیجه رسیده‌ام که مسئله اصلی، نه ماهواره است و نه قدرت رسانه‌ای دشمن. مشکل، در نگرش و تلقی‌هایی است که در ذهن بخشی از جامعه نسبت به دین شکل گرفته است.

حجت‌الاسلام والمسلمین پناهیان با تأکید بر اینکه دین‌گریزی و حتی دین‌ستیزی موجود در جامعه، نشانه بی‌ادبی یا فساد ذاتی مردم نیست، گفت: این وضعیت نه علامت موفقیت دشمن است و نه نشانه بیماری قلبی مخاطبان؛ بلکه نتیجه کم‌کاری، نابلدی و فقدان هنرمندی ما در معرفی صحیح دین است.

وی افزود: تصمیم‌ها، علاقه‌ها و نفرت‌های مردم امروز براساس آگاهی‌های واقعی شکل نمی‌گیرد، بلکه مبتنی بر نگرش‌هاست؛ و این نگرش‌ها، متأسفانه آمیخته با برداشت‌های نادرست از دین شده است. ما در شکل‌گیری این برداشت‌های غلط، سهم داشته‌ایم و حتی گاهی ناخواسته آن‌ها را تقویت کرده‌ایم.

حجت‌الاسلام والمسلمین پناهیان با اشاره به اینکه ریشه بخشی از این تلقی‌های نادرست، متأثر از فلسفه غرب پس از رنسانس است، بیان کرد: همان نگاهی که غرب نسبت به دین پیدا کرد، امروز در جامعه ما نیز نفوذ کرده و ما به‌جای اصلاح آن، گاهی به تقویت آن پرداخته‌ایم. این مسئله را بیش از دوازده سال پیش در جمع اساتید مطرح کردم و نسبت به پیامدهای آن هشدار دادم.

وی ادامه داد: جامعه امروز، جامعه‌ای علمی و فرهنگ‌دوست است. مردم با وجود مشکلات معیشتی، فرزندان خود را برای تحصیل به دانشگاه می‌فرستند. جهان تغییر کرده و دانش، احتمال پذیرش سخن حق را افزایش می‌دهد. بنابراین، این میزان دین‌گریزی را نمی‌توان به ناآگاهی یا لجاجت مردم نسبت داد.

این استاد حوزه یکی از ریشه‌های اصلی شکل‌گیری تلقی‌های غلط از دین را غلبه نگاه صرفاً تکلیفی دانست و گفت: در ذهن بسیاری از مردم، دین مساوی با «تکلیف‌دادن» شده است؛ در حالی که کار اصلی دین، تقویت قدرت تشخیص انسان است، نه صرفاً تعیین تکلیف.

وی توضیح داد: عالم دینی نیامده که به‌جای مکلف تشخیص بدهد؛ بلکه آمده تا قدرت تشخیص را در انسان تقویت کند. دین، ابتدا انسان را به تشخیص می‌رساند، سپس او را در انتخاب تکلیف درست یاری می‌دهد. اگر این منطق به‌درستی تبیین نشود، جوانان از دین گریزان می‌شوند.

حجت‌الاسلام والمسلمین پناهیان با اشاره به اینکه ادبیات رایج تبلیغی ما غالباً فقهی و تکلیف‌محور است، خاطرنشان کرد: ما صدها کتاب در اثبات وجوب تبعیت از ولی فقیه داریم، اما حتی یک کتاب نداریم که توضیح دهد ولی فقیه چگونه جامعه را اداره می‌کند. همین خلأ، موجب شکل‌گیری سوءبرداشت‌ها شده است.

وی با بیان نمونه‌هایی از گفت‌وگوهای خود با دانشجویان و نخبگان، تصریح کرد: بسیاری از شبهات، ناشی از ناتوانی ما در ارائه مثال‌های جذاب، قابل فهم و دقیق است. اگر ادبیات ما اصلاح نشود و از نگاه صرفاً دستوری فاصله نگیریم، این مشکلات ادامه خواهد داشت.

حجت‌الاسلام والمسلمین پناهیان تأکید کرد: امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازاندیشی در روش‌های تبلیغ دین هستیم؛ بازاندیشی‌ای که از اصلاح نگرش‌ها آغاز شود و به تقویت قدرت تشخیص در مخاطبان بینجامد.

حجت‌الاسلام والمسلمین پناهیان در ادامه با تأکید بر ضرورت اصلاح تلقی‌های رایج از دین، اظهار داشت: ما وقتی از اطاعت از ولی‌فقیه سخن می‌گوییم، مقصود اطاعتِ صرف و بدون تشخیص نیست. دین ما، دینی نیست که تنها بر تکلیف‌گرایی صِرف استوار باشد؛ بلکه مبتنی بر تشخیص، فهم و درک درونی مؤمن است. اگر قرار باشد همه چیز صرفاً به باید و نباید تقلیل پیدا کند، نتیجه‌ای جز فاصله گرفتن مردم از دین نخواهد داشت.

وی با اشاره به تجربه‌های آموزشی سال‌های گذشته تصریح کرد: رهبر معظم انقلاب سال‌ها پیش فرمودند که شیوه‌های رایج آموزش دینی، اگر اصلاح نشود، اثری جز ایجاد نفرت از دین نخواهد داشت. امروز نیز باید اذعان کرد که مسئله اصلی، قدرت دشمن نیست؛ بلکه تلقی‌های غلطی است که ما خودمان از دین ساخته‌ایم و در جامعه بازتولید کرده‌ایم.

حجت‌الاسلام والمسلمین پناهیان اضافه کرد: اگر دشمن واقعاً قدرت فهم داشت، می‌دانست چگونه باید با نظام اسلامی مواجه شود، اما مشکل اصلی، سوءفهم‌هایی است که در ذهن‌ها شکل گرفته است.

تلقی‌های نادرست از دین؛ از تکلیف‌گرایی تا فردی‌سازی دینداری

حجت‌الاسلام والمسلمین پناهیان با نقد تلقی غالب از مفهوم «تکلیف» گفت: وقتی از دین سخن می‌گوییم، اولین چیزی که به ذهن متبادر می‌شود، تکلیف است؛ در حالی که قرآن کریم در کنار اطاعت، بر فهم، تشخیص و آگاهی تأکید دارد. اطاعت نفی نمی‌شود، اما غلبه دادن یک‌سویه به آن، تلقی نادرستی از دین ایجاد می‌کند.

وی با اشاره به رواج تعبیر «دین عاشقانه» افزود: دین به‌صورت افراطی، عاشقانه معرفی شده است؛ به‌گونه‌ای که گویی هر فردی احساسات عاشقانه نداشته باشد، جایی در دینداری ندارد. این در حالی است که در معارف اهل‌بیت(علیهم‌السلام)، عبادت بیش از آنکه عاشقانه باشد، «شاکرانه» است. شکر، یعنی درک نعمت، فهم توجه الهی و پاسخ مسئولانه به آن. این خلط مفهومی باعث شده بخشی از جامعه، که چنین احساساتی را در خود نمی‌یابد، به‌تدریج از دین کنار گذاشته شود.

وی ادامه داد: وقتی دینداری را صرفاً به احساسات گره می‌زنیم، ناخواسته کسانی را که هنوز به این مرحله نرسیده‌اند، طرد می‌کنیم. این در حالی است که دین، با ادب، عقلانیت و مسئولیت اجتماعی آغاز می‌شود و محبت حقیقی نیز در همین مسیر شکل می‌گیرد، نه با شعار و اغراق

این استاد حوزه با انتقاد از فردی‌سازی دین اظهار داشت: یکی از تلقی‌های غلط، تقلیل دین به امری صرفاً فردی است. ما آموزش دینی را از کجا آغاز می‌کنیم؟ از انسان‌شناسی اجتماعی یا از فردگرایی؟ در حالی که انسان، ذاتاً موجودی اجتماعی است و دینداری او نیز باید در بستر اجتماع معنا پیدا کند.

وی با اشاره به دیدگاه شهید صدر گفت: شهید صدر تصریح می‌کند که مردم صدر اسلام به‌خاطر مشاهده آثار اجتماعی دین، حاضر به جان‌فشانی بودند، نه صرفاً به‌دلیل اعتقادات ذهنی. در آخرالزمان نیز اگر قرار است دینداری احیا شود، باید کارکردهای اجتماعی دین برای مردم ملموس باشد.

حجت‌الاسلام والمسلمین پناهیان با نقد نگاه اخلاقیِ صرف به دین بیان کرد: ما اخلاق را به‌اشتباه به گزاره‌های ارزشیِ صرف تقلیل داده‌ایم، در حالی که گزاره‌های دینی، واقع‌نما هستند. همان‌گونه که قوانین فیزیکی واقعیت دارند، آثار صدق، عدالت و نماز نیز واقعیت عینی در حیات فردی و اجتماعی انسان دارند. وقتی دین را صرفاً ارزشی معرفی می‌کنیم، با کوچک‌ترین خطای یک دیندار یا مسئول، کل دین زیر سؤال می‌رود.

وی افزود: اگر پزشکی خطا کند، کسی علیه علم پزشکی قیام نمی‌کند؛ اما اگر یک روحانی یا دیندار خطا کند، اصل دین متهم می‌شود. این نتیجه همان نگاه نادرست به دین به‌عنوان مجموعه‌ای از ارزش‌های ذهنی است، نه واقعیت‌های اثرگذار در زندگی انسان.

حجت‌الاسلام والمسلمین پناهیان در ادامه با تأکید بر نقش مسجد در حیات اجتماعی گفت: مسجد در سنت اسلامی، محل عبادت صرف نبوده است؛ بلکه مرکز اجتماع، حل مسائل اقتصادی، کاریابی و هم‌افزایی اجتماعی بوده است. ما با تعطیل کردن این کارکردها، قدرت را از مردم گرفته‌ایم و به دست ساختارهای متمرکز سپرده‌ایم؛ و این زمینه‌ساز فساد است.

وی تصریح کرد: اگر دین نتواند برای مردم «محل اجتماع» فراهم کند، دین موفقی نخواهد بود. مسجد باید دوباره به محور زندگی اجتماعی بازگردد؛ جایی که مردم بتوانند کنار هم بنشینند، گفت‌وگو کنند، مشکلاتشان را حل کنند و در عین حال، جهت‌گیری الهی داشته باشند. این همان دینی است که می‌تواند جامعه را اصلاح کند.